Bilinguited
“Duos linguas al listess lö, linguisticamaing propi ün bel gö.
Perque rumauntsch vulainsa rinfurzer ed insembel cul tudas-ch nossa bilinguited chürer.”
Do que auncha Rumauntschas e Rumauntschs chi discuorran ed inclegian be rumauntsch? – Na, già dalönch innò pü. Nus creschins sü cun duos linguas; cun rumauntsch e tudas-ch.
Tenor il linguist cuntschaint Jim Cummins rinforza l’imprender d’üna seguonda lingua eir la prüma lingua. Que voul dir cha iffaunts da lingua tudas-cha e dad otras linguas, chi imprendan rumauntsch, paun profiter eir per lur lingua materna. Il listess vela eir per iffaunts da lingua rumauntscha chi imprendan tudas-ch. Cummins disch però eir: Ad es fich important, cha la lingua da famiglia vegna cultiveda e discurrida, per ch’ella dvainta ferma e richa.
“La prüma lingua chüra bain, la seguonda liger chi vain.”
In Svizra scu eir a l'ester existan progets da scoula chi promouvan la bilinguited e chi sun d'avantag eir pels iffaunts. Per sustegner il rumauntsch e scoler eir il tudas-ch ho la vschinauncha da Samedan decis dal 1996 d'introdür üna scoula bilingua, scu prüma i'l chantun Grischun.
“Tudas-ch e rumauntsch imprendainsa cun schlauntsch.”
Il concept
L’instrucziun illa scoula bilingua cumünela da Samedan succeda tenor il model da l’immersiun parziela tampriva. Que voul dir cha tuottas duos linguas [rumauntsch(puter) e tudas-ch (lingua da standard)] sun las linguas d’instrucziun da la scoulina fin illa classa finela dal s-chelin ot. Per promouver il rumauntsch scu lingua pü debla es sia part da l’instrucziun in scoulina ed in scoula primara pü granda cu quella dal tudas-ch. Sül s-chelin ot as tschercha da ragiundscher ün scumpart eguel da las duos linguas.
Il model da Samedan as drizza als seguaints böts:
- Ils scolars resp. las scolaras e’ls genituors dessan cugnuoscher la valur culturela dal rumauntsch, ma eir ils avantags persunels e professiunels da la bilinguited e sentir quels scu inrichimaint.
- Tar scolars e scolaras dess gnir sviluppo üna cumpetenza plurilingua equilibreda ed ün’incletta avanzeda per las linguas chi’ls dess pussibilter bunas schanzas da furmaziun in nos pajais pluriling.
Ils seguaints princips dessan güder a ragiundscher quists böts:
- Per l’acquist da la bilinguited tenor la metoda immersiva sto a disposiziun tuot la düreda da la scoulina e da la scoula publica.
- Ill’instrucziun vain piglio resguard al svilup linguistic individuel da l'iffaunt cun differenziaziun interna e cun üna valütaziun adatteda da las prestaziuns.
- La scoula bilingua cumünela da Samedan spordscha promoziun integreda per iffaunts/giuvenils cun bsögns speciels e/u particulariteds dal cumportamaint.
- Ün perfecziunamaint planiso da la magistraglia ed üna survagliaunza ed evaluaziun scientifica sustegnan il svilup da l’instrucziun bilingua.
- La scoula publichescha ils resultats da quist’evaluaziun per intesiver la discussiun publica e la collavuraziun culs genituors.
- La scoula e la vschinauncha promouvan cumünaivelmaing la bilinguited ed haun perque
s-chaffieu la plazza d’ün incumbenzo / d'ün'incumbenzeda per la bilinguited. - Scolaras e scolars nouvarrivos, chi nu saun üna u tuottas duos linguas d’instrucziun, survegnan düraunt duos ans agüd d’integraziun in fuorma da lecziuns specielas in rumauntsch e/u tudas-ch.
Cò vo que tal concept per la promoziun da la bilinguited rumauntsch-tudas-ch
Kontakt:
- Nina Dazzi-Andry (coordinatura da la bilinguited)
081 852 10 61
nina.dazzi@schule-samedan.ch